سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
601
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
وى در حديث ، رجال ، تاريخ و مناظره ركن بزرگى در شبه قارهء هند بود ، كتابهايش براى ملت جعفريه باعث افتخار است ، چرا كه درى تازه در زمينهء تفسير و كلام و مناظره بر روى اهل تحقيق و بحث گشود . وى در وسعت نظر و دقت در تحقيق و رعايت اصول نگارش يگانهء عصر خويش بود و در حقيقت يكى از مناظرين برجستهء شبه قارهء هند به شمار مىرفت . علماى وقت از او به عنوان علامه و محقق ياد مىكردند و نامهاى به عنوان يادگار از مولانا سبحان على دربارهء او موجود است كه قسمتى از آن نقل مىشود : « ابر مدرار عنايت ، بحر زخار رأفت ، محيط معقول و منقول ، حاوى فروع و اصول ، مولوى صاحب مخدوم نياز كيشان تحرير زمان دام مجدكم . سرلوح نيازنامه را مذهب به نيازمنديها نموده گزارش مىدهد كه رسالهء رد تحفهء اثنا عشرى تصنيف ملا زمان ديدم . سبحان اللّه چه قدر در غرر جوابهاى دندانشكن از بهر طبع گرامى سر و الحق چنين جواب كمتر از فضلاى سابق هم سرانجام يافته باشد . به هر فقرهاش ذو الفقار است براى قطع روش ادلهء مخالفان اگر غلط نكنم به جناب ارث از جناب حيدر كرار عليه التحية و الثناء رسيده بر وجود سرپا جود و بركت سامى امروز اهل حق هر قدر كه نازش نمايند مىزيبد خامه مقصور اللسان چندانكه به مدح طرازى جناب پردازد اندكى است از بسيار ، زياده نياز ، سبحان على » . تصانيف او عبارتند از : تشييد المطاعن ( دو جلد ) ؛ جواب باب هشتم تحفهء اثناعشريه ؛ تقريب الافهام در تفسير آيات الاحكام ؛ سيف ناصرى ( جواب باب اول تحفه ) ؛ تقليب المكائد ، ( جواب باب دوم تحفه ) ؛ برهان السعاده ( جواب باب هفتم ) ؛ مصارع الافهام ( جواب باب يازدهم ) ؛ نفاق الشيخين ( چاپى ) ؛ تطهير المؤمنين ، اجوبهء فاخره ؛ عدالت علويه ؛ حواشى متعدد . فرزندان او عبارتند از : مولوى سراج حسين ؛ مولانا حامد حسين ؛ مرحوم اعجاز حسين . محمد قلى خان ، حاجى 1320 ه ق / 1902 م حاجى نواب محمد قلى خان بن نواب مهدى قلى خان بن مختار الدوله محمد شاه ولى خان ؛ اشرف الوزرا از اهالى خراسان ، هرات ، قوم درالى ، به اميرى نبيرهء نادر شاه افشار ، رئيس كانپور ( هند ) بود . وى در لكنهو به تحصيل علم پرداخت و فردى عالم ، پرهيزگار ، مصنف و مؤلف بود و با تاج العلماء على محمد و مفتى محمد عباس ارتباط و شرف تلمذ داشت .